Адамзат баласының тіршілік көзі де, қоғамды алға сүйрейтін құдіретті күші де — адал еңбек. Бабаларымыз «Еңбек — қуаныш, жалқаулық — жұбаныш» деп, маңдай тердің қадірін жоғары бағалаған. Дүниенің тұтқасын ұстап, игілікті өндіретін де, зауыттар мен құрылыс алаңдарында тер төгетін де — қарапайым еңбек адамы. Алайда, кез келген өндірістің дамуы мен экономикалық өсім еңбеккердің өмірі мен денсаулығынан биік тұра алмайды. Адам өмірі — мемлекеттің ең жоғары қазынасы.
Бүгінгі таңда демографиялық әлеуеті зор, құрылыс пен өнеркәсіп қарқынды дамып келе жатқан киелі Түркістан облысында еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету — кезек күттірмейтін мемлекеттік маңызы бар стратегиялық міндет. Өңірдегі әрбір кәсіпорында жұмысшының құқығын қорғау, өндірістік жарақаттанудың алдын алу және еңбек жағдайын жақсарту бағытындағы шаралардың пәрмені жыл сайын артып келеді.
Түркістан облысы — негізінен ауыл шаруашылығы, құрылыс, тау-кен өндірісі және шағын әрі орта кәсіпкерлік шоғырланған өңір. Әсіресе, облыс орталығы Түркістан қаласының жаңа кейіпке енуі мен аудандардағы инфрақұрылымдық жобалар құрылыс саласының көлемін еселеп арттырды. Құрылыс — еңбек қауіпсіздігі ең жоғары деңгейде талап етілетін, тәуекелі жоғары салалардың бірі.
2026 жылдың ортасына дейінгі ресми сараптамалық мәліметтерге сүйенсек, өңірдегі Еңбек инспекциясы жөніндегі басқармасы мен бақылаушы органдар тарапынан жүйелі тексерулер мен мониторинг жұмыстары тұрақты жүргізіліп келеді. Дегенмен, кейбір кәсіпорындарда еңбек қауіпсіздігі ережелерін сақтамау, жұмысшыларды арнайы киімдермен және қорғаныс құралдарымен толық қамтамасыз етпеу секілді келеңсіздіктер әлі де кездеседі. Осы орайда, облыс басшылығы тарапынан жұмыс берушілердің жауапкершілігін қатаңдату және еңбек заңнамасының бұзылуына тосқауыл қою мақсатында пәрменді талаптар қойылуда.
Еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі ең тиімді тәсіл — жазалау емес, алдын алу (превенция) шаралары. Түркістан облысында бұл бағытта бірнеше маңызды жобалар мен халықаралық стандарттар енгізілуде:
«Vision Zero» (Нөлдік жарақаттану) тұжырымдамасы: Өңірдегі ірі және орта өндіріс орындары бұл халықаралық қозғалысқа белсенді қосыла бастады. Оның негізгі мақсаты — өндірістегі адам өлімі мен жарақаттануды нөлдік көрсеткішке жеткізу. Жұмыс берушілер мен кәсіподақтар бірлесе отырып, әрбір жұмыс орнындағы қауіп-қатерді алдын ала бағалауды үйренуде.
Электрондық еңбек шарттары және еңбекті қорғауды цифрландыру: Облыста «Еңбек қорғау және қауіпсіздік» бағытындағы құжаттамаларды цифрлық форматқа көшіру үрдісі жүріп жатыр. Бұл жұмыс берушінің еңбек қауіпсіздігі бойынша нұсқамаларды уақытылы жүргізуін қашықтан бақылауға мүмкіндік береді.
Өндірістік кеңестердің рөлін арттыру: Кәсіпорындарда құрылған ішкі бақылау кеңестері жұмыс беруші мен жұмысшы арасындағы теңдікті қамтамасыз етіп, қауіпті жағдайларды дер кезінде жоюға ықпал етеді.
Мансап орталықтары мен еңбек инспекторлары тарапынан жыл басынан бері жүздеген кәсіпорынға тексеру жүргізіліп, еңбек заңнамасын бұзған және жұмысшылардың өміріне қауіп төндірген мекемелерге әкімшілік айыппұлдар салынды. Бұл шаралардың басты мақсаты — мемлекеттің заңдылық талабын орындау және еңбек адамының құқығын шегендеу.
Еңбек қауіпсіздігі тек мемлекеттік органның ғана емес, тұтас қоғамның, соның ішінде жұмыс берушілер мен кәсіподақ ұйымдарының бірлескен жауапкершілігі. Түркістан облысындағы кәсіподақтар одағы еңбек дауларын реттеу мен қауіпсіздік ережелерінің сақталуын қадағалауда белсенділік танытып келеді.
Ұжымдық шарттардың жасалуы — жұмысшының әлеуметтік қорғалуының басты кепілі. Шарт аясында жұмысшылардың зиянды еңбек жағдайлары үшін өтемақы алуы, мерзімді медициналық тексеруден тегін өтуі және арнайы сүт өнімдерімен, емдік-профилактикалық тағамдармен қамтамасыз етілуі қатаң бақылауға алынған. Әсіресе, кентаулық кеншілер мен Шардара өңіріндегі су шаруашылығында еңбек ететін азаматтардың еңбек гигиенасы назардан тыс қалмақ емес. Тұрақты жүргізілген осындай жүйелі істердің нәтижесінде жұмысшылардың өз құқықтарын қорғауға деген қаржылық және құқықтық сауаттылығы артып, олардың заң алдында қорғансыз қалып, қадірінің шүберектей тозуына жол берілмейді.
Түркістан облысындағы еңбек қауіпсіздігі саласын талдай келе, алдағы уақытта шешімін табуды қажет ететін бірнеше өзекті мәселені атап көрсетуге болады:
«Көлеңкелі» еңбек нарығымен күрес: Құрылыс және ауыл шаруашылығы салаларында ресми еңбек шартынсыз, «конвертпен» жалақы алып жұмыс істейтін азаматтар әлі де бар. Мұндай жағдайда өндірістік жарақат орын алса, жұмысшының заңды өтемақы алуы қиындайды. Сондықтан бақылауды күшейту қажет.
Шағын кәсіпкерліктегі бақылаудың әлсіздігі: Ірі кәсіпорындарда еңбек қауіпсіздігі инженерлері болғанымен, шағын цехтар мен наубайханаларда, қызмет көрсету нысандарында техникалық қауіпсіздік жиі бұзылады. Бұл бағытта түсіндіру жұмыстарының ауқымын кеңейту маңызды.
Кәсіби аурулардың алдын алу: Жұмысшылардың зиянды өндіріс орындарында ұзақ уақыт еңбек етуінен пайда болатын созылмалы ауруларды ерте бастан анықтау үшін өңірдегі медициналық мекемелердің техникалық базасын жақсарту уақыт талабы болып табылады.
Еңбек қауіпсіздігі — бұл құрғақ статистика немесе қағаз бетіндегі есеп емес. Бұл — күнделікті таңертең жұмысқа кеткен әкенің, ананың, бауырдың үйіне аман-есен, дені сау күйде оралуы. Түркістан облысында бұл бағытта басталған жүйелі реформалар мен қатаң бақылау шаралары алдағы уақытта да өз жемісін беріп, әрбір еңбеккердің маңдай тері өз құнын табады, өмірі қауіпсіз болады деген сенімдеміз. Еңбегі еленген, азаматы ардақталған елдің ғана болашағы сәулелі, іргесі бекем болмақ.